Địa hình thành tạo do quá trình sườn

ĐỊA HÌNH THÀNH TẠO DO QUÁ TRÌNH SƯỜN

        1.        Khái niệm sườn và quá trình sườn

a.      Sườn địa hình

Phần địa hình mặt đất có bề mặt tạo nên một góc nghiêng nào đó với bề mặt nằm ngang, đôi khi góc nghiêng có thể đạt tới 80-90⁰ hoặc bề mặt có dạng bậc. Chân sườn thường đóng vai trò giới hạn diện phân bố các dạng địa hình khác nhau.

-         Theo hình thái sườn được chia ra các kiểu sau:

+ Sườn thẳng: Bề mặt sườn tương đối bằng phẳng, dốc đứng hoặc nghiêng với độ dốc khác nhau.

Địa hình sườn tương đối bằng phẳng

+ Sườn lồi: Bề mặt sườn phần trên thoải, càng xuống chân sườn càng dốc.

Địa hình có sườn lồi

+ Sườn lõm: Bề mặt sườn phần trên dốc, càng xuống chân sườn càng thoải.

                                                    Địa hình có sườn lõm

+ Sườn bậc thang: Bề mặt sườn gãy khúc, phức tạp.

Địa hình sườn bậc thang

-         Theo điều kiện hình thành, sườn được chia ra các kiểu sau

+ Sườn trọng lực liên quan tới sự sụt, lở, trượt.

Sườn trọng lực

+ Sườn tích tụ liên quan tới sự tích tụ vật liệu trên sườn.

+ Sườn bóc mòn – xâm thực liên quan tới sự xâm thực của dòng nước, băng hà…

b.      Quá trình sườn

Thuật ngữ quá trình sườn dùng để chỉ sự di chuyển vật liệu phá hủy trực tiếp dưới tác dụng của trọng lực không thông qua tác động của môi trường trung gian như nước chảy, băng hà, gió…

Nghiên cứu quá trình sườn có ý nghĩa thực tiễn lớn vì sườn chiếm phần lớn bề mặt trái đất. Những hiểu biết về hình thái, điều kiện hình thành và hướng phát triển của sườn không chỉ giúp chúng ta phát triển kinh tế mà còn bảo vệ môi trường và phòng tránh các tai biến thiên nhiên như sụt, lở, trượt, lũ bùn…

2.      Nguyên nhân của quá trình bóc mòn sườn

Nguyên nhân trực tiếp của quá trình bóc mòn sườn do tác dụng trọng lực là chính. Ngoài ra gián tiếp có thể do hoạt động của sinh vật, nước chảy tràn trên mặt.

Dưới tác dụng của trọng lực, sản phẩm phong hóa di chuyển trên sườn, đồng thời xuất hiện một lực ngăn cản chúng di chuyển đó là lực ma sát. Lực ma sát có thể xuất hiện giữa các phần tử với nhau trong khối sản phẩm phong hóa được gọi là ma sát trong hoặc giữa khối sản phẩm phong hóa với bề mặt sườn được gọi là ma sát ngoài.

Lực ma sát ngoài phụ thuộc vào độ dốc sườn (sườn càng dốc thì lực ma sát càng nhỏ và ngược lại). Chính vì vậy khi sản phẩm càng nhỏ chúng thường nhẹ nên dễ ổn định trên sườn dốc, còn sản phẩm thô thường (nặng) nên chỉ ổn định trên sườn thoải. Khi khối lượng sản phẩm trên sườn dốc tăng, chúng sẽ thắng lực ma sát, chuyển từ trạng thái ổn định sang trạng thái chuyển động và di chuyển theo hướng về phía chân sườn. Trong khi di chuyển nếu khối lượng sản phẩm phong hóa không thắng lực ma sát trên sườn, chúng sẽ chuyển sang trạng thái ổn định. Tại đây nếu được tiếp nhận thêm sản phẩm, khối lượng tăng lên thắng lực ma sát, chúng lại tiếp tục di chuyển. Tại chân sườn độ dốc rất nhỏ nên lực ma sát rất lớn, quá trình di chuyển có thể tiếp tục song không đáng kể, mà chủ yếu là quá trình tích tụ.

Sự tăng khối lượng sản phẩm phong hóa có thể do sự dồn vật liệu từ phía trên sườn xuống, tiếp tục quá trình phong hóa ở sườn, hoặc bão hòa nước trong khối sản phẩm khi càng xuống tới chân sườn dốc.

Ở những sườn có độ dốc nhỏ (<5⁰) sự thay đổi thể tích do dao động nhiệt độ có ý nghĩa lớn tới chuyển động của các sản phẩm. Những nơi thực vật kém phát triển ở vùng vĩ độ thấp và ban ngày nhiệt độ mặt trời đốt nóng bề mặt làm vật chất trong khối sản phẩm phong hóa dãn nở dẫn tới tăng thể tích. Ban đêm nhiệt độ giảm, vật chất co lại, thể tích khối sản phẩm giảm. Vùng vĩ độ cao nhiệt độ hạ thấp dưới 0⁰C, nước trong lỗ hổng giữa các vật chất trong khối sản phẩm đóng băng dẫn tới thể tích tăng. Ban ngày nhiệt độ tăng, băng tan thể tích giảm. Sự tăng giảm thể tích đều làm mất trạng thái cân bằng của khối sản phẩm phong hóa trên sườn. Chúng sẽ chuyển sang trạng thái chuyển động. Tất cả mọi chuyển động của vật thể trên sườn đều có xu hướng dịch chuyển về phía chân sườn, nơi có vị trí ổn định lớn nhất.

Lực ma sát trong phụ thuộc vào lực liên kết tương hỗ giữa các phần vật chất trong khối sản phẩm phong hóa. Lực liên kết này càng nhỏ chúng càng dễ chuyển động trên sườn dốc. Lực liên kết phụ thuộc vào các vật chất keo (keo sắt, keo sét, keo bùn khối), mức độ bão hòa nước trong khối sản phẩm phong hóa. Các sản phẩm keo càng nhiều, độ bão hòa càng lớn, khối sản phẩm phong hóa càng dễ di chuyển trên sườn dốc.

Sự lớn lên của hệ thống rễ cây, hoạt động của động vật sống dưới lớp phủ phong hóa cũng dẫn tới tăng thể tích. Ngoài ra hoạt động kinh tế của loài người như khai hoang , làm nương rẫy, mở đường, sự di chuyển động vật theo đàn cũng dẫn tới tăng thể tích hoặc làm mất cân bằng của sản phẩm phong hóa trên sườn, tạo điều kiện để chúng di chuyển dần xuống dưới chân sườn.

Trạng thái di động của nước do nước mưa trên sườn có tác động to lớn tới quá trình di chuyển sản phẩm phong hóa. Khi mưa lớn đầu tiên nước hình thành các dòng song song trên mặt sườn. Về sau do lưu lượng lớn, nước không kịp thoát theo dòng, chúng tràn qua nhau tạo thành một màng nước, bóc sản phẩm phong hóa cùng di chuyển trên bề mặt sườn. Người ta gọi quá trình này là rửa tràn trên mặt. Quá trình rửa tràn trên mặt phát triển ở những vùng trước núi và cao nguyên vào những ngày mưa có cường độ lớn, nơi có bề mặt sườn thực vật kém phát triển. Độ dốc và chiều dài sườn dốc lớn. Nếu sản phẩm phong hóa trên sườn nhỏ mịn, thường dẫn tới hiện tượng lũ bùn hoặc các sản phẩm thô dẫn tới hiện tượng lũ đá. Ở Việt Nam hiện tượng này xuất hiện ở các tỉnh miền núi  phía Bắc như Lào Cai, Lai Châu, Sơn La, Hà Giang, vùng cao nguyên Nam Trung Bộ như: Lâm Đồng, ĐakLac do lớp phủ thực vật bị tàn phá.