Giá trị địa chất - địa mạo của Vịnh Hạ Long

 Giá trị địa chất

Khu vực Vịnh Hạ Long có chiều sâu lịch sử địa chất đến 3 tỷ năm và có những dẫn liệu rõ ràng ít nhất gần 500 triệu năm qua, với những hoàn cảnh cổ địa lý khác nhau. Vào kỷ Ordovic-Silur (485 - 419 triệu năm trước) khu vực Hạ Long đã từng là biển sâu, vào các kỷ Carbon-Permi (359 - 252 triệu năm trước) vịnh Hạ Long là biển nông, biển ven bờ vào cuối Paleogen – đầu Neogen (khoảng 26 - 20 triệu năm trước) và một số lần biển lấn trong kỷ Đệ tứ (khoảng 2,6 triệu năm trước đến nay). 

Lịch sử địa chất khu vực Vịnh Hạ Long cũng đã trải qua ba lần tạo sơn quan trọng. Lần đầu tạo sơn (Caledoni) vào cuối kỷ Silua (hơn 400 triệu năm trước), khu vực Vịnh Hạ Long là một vùng núi, chịu quá trình xâm thực bóc mòn mạnh mẽ trong điều kiện khô nóng; pha chuyển động tạo sơn lần thứ hai có tên là Indosini xảy ra vào cuối kỷ Trias (khoảng 200 triệu năm trước), đã tác động sâu sắc đến khu vực Vịnh Hạ Long, khu vực này tiếp tục duy trì chế độ lục địa. Lần tạo sơn thứ ba (Anpi) tạo nên sự phân dị giữa các dãy núi - địa lũy và các bồn trũng - địa hào làm tiền đề cho biển hiện đại lấn vào tạo nên Vịnh Hạ Long. Khu vực Vịnh Hạ Long có hai thời kỳ cổ địa lý rất đặc biệt. Kỷ Carbon (359 - 299 triệu năm trước) là thời gian nóng ẩm của trái đất phát triển môi trường đầm lầy thực vật thuận lợi hình thành các bể than đá khổng lồ ở Châu Âu thì ở Vịnh Hạ Long lại là chế độ biển nông - điều kiện khí hậu khô nóng để hình thành nên tầng đá vôi dày trên 1.200m là một điều kỳ diệu, hiếm thấy trong tự nhiên. Trái lại, vào kỷ Trias (252 - 201 triệu năm trước), khi trái đất nói chung, Châu Âu nói riêng có khí hậu khô nóng thì khu vực Vịnh Hạ Long lại là những đầm lầy ẩm ướt với những cánh rừng Tuế, Dương xỉ khổng lồ tích tụ nhiều thế hệ, bị chôn vùi tạo nên vùng than nổi tiếng.

Giá trị địa chất khu vực: Vịnh Hạ Long và vùng ven bờ bao gồm nhiều hệ tầng trầm tích lục nguyên và cacbonat có tuổi từ nguyên đại Cổ sinh đến Tân sinh. Đó là những trang sử đá ghi lại những biến cố vĩ đại của các quá trình địa chất khu vực xảy ra đã hàng trăm triệu năm. Nhiều hệ tầng trầm tích chứa đựng các vết tích cổ sinh vật dưới các dạng hoá thạch khác nhau, trong đó có những loài đã bị tiêu diệt hoàn toàn. Đây là kho báu tìm hiểu về quá trình phát triển và tiến hoá của sự sống trên trái đất.

Giá trị địa chất Đệ tứ: Các hệ tầng trầm tích Đệ tứ, các bề mặt thềm biển nâng cao, các bề mặt đồng bằng phân bậc, các hệ thống thung lũng sông cổ được bảo tồn dưới dạng các luồng lạch kế thừa dưới đáy Vịnh. Hệ thống hang động và trầm tích hang động, các ngấn biển cổ dưới dạng các hàm ếch và các hệ hầu hà cổ bám trên vách đá là những tài liệu sống động về các sự kiện địa chất Đệ tứ. Đặc biệt, với thế Holocen (khoảng 11,7  nghìn năm trước), góp phần làm sáng tỏ quá trình dao động mực nước biển khu vực gắn liền với sự phát triển của các nền văn hoá khảo cổ khu vực như: Soi Nhụ, Cái Bèo, Hạ Long.

Giá trị địa mạo Dưới góc độ giá trị địa chất biển ven bờ, Hạ Long được ghi nhận như là một bồn tích tụ hiện đại, một vịnh biển được tạo nên không phải từ những mũi nhỏ của lục địa, mà nhờ sự tồn tại của hệ thống đảo chắn phía ngoài. Vịnh Hạ Long có hoàn lưu nước khá mạnh, chủ yếu do dòng triều và nằm ở vùng nhật triều đều có biên độ lớn điển hình của thế giới. Tại đây, quá trình bờ ăn mòn hoá học đá cacbonat rất phát triển trong môi trường nước biển kiềm tạo nên các ngấn hàm ếch sâu rộng làm tăng thêm dáng vẻ kỳ diệu cho các đảo đá vôi.

Vịnh Hạ Long là một mẫu hình tuyệt vời về Karst trưởng thành trong điều kiện nhiệt đới ẩm với quá trình tiến hoá Karst đầy đủ trải qua 20 triệu năm qua nhờ sự kết hợp đồng thời của các yếu tố như tầng đá vôi rất dày, khí hậu nóng ẩm và quá trình nâng kiến tạo chậm chạp trên tổng thể. Quá trình phát triển đầy đủ Karst của Hạ Long trải qua các giai đoạn khác nhau tạo nên đồng bằng Karst, những tháp Karst kiểu Phong Tùng, Phong Linh độc đáo.

Hàng trăm ngọn tháp trên Vịnh đứng  tách rời nhau trên nền đồng bằng Karst bị biển tràn ngập đã tạo nên cảnh quan vô cùng đặc sắc. Các phễu Karst bị nước biển tràn ngập biến thành các hồ nước mặn nằm giữa các đảo đá vôi như Hồ Ba Hầm, Áng Mê Cung. Điểm đặc biệt của Vịnh Hạ Long là trên một diện tích không lớn nhưng đồng thời tồn tại các kiểu Karst Phong Tùng, Phong Linh và đồng bằng Karst. Đó không phải là kết quả phân đoạn tiến hoá, mà phản ánh sự ăn mòn không đều của khối đá vôi lớn không đồng nhất. Xâm thực biển đã tạo nên những ngấn hàm ếch sâu, nhiều chỗ mở rộng thành các mái vòm và hang động. Ngấn hàm ếch biển là nét đặc trưng của bờ đá vôi thế giới, nhưng ở Vịnh Hạ Long chúng điển hình nhất và tạo nên cảnh đẹp tuyệt vời.

Giá trị địa chất - địa mạo Vịnh Hạ Long còn được thể hiện qua hệ thống hang động phong phú, nó được hình thành từ 700.000 - 11.000 năm cách ngày nay, có 3 nhóm hang động chính, đó là nhóm hang ngầm cổ (tiêu biểu là Sửng Sốt, Tam Cung, Lâu Đài, Thiên Cung, Đầu Gỗ, Thiên Long), nhóm hang nền Karst (tiêu biểu là Trinh Nữ, Bồ Nâu, Tiên Ông, Hang Trống) và nhóm hang hàm ếch biển (tiêu biểu là hồ Ba Hầm, hang Luồn).

Đánh giá của Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên thế giới (IUCN) về giá trị địa chất địa mạo của Vịnh Hạ Long như sau:“...Vịnh Hạ Long là một điển hình về biển gắn với cảnh quan tháp Karst và là một trong những khu vực quan trọng nhất thế giới về Karst fengcong và fengling. Mặc dù Di sản có những nét đặc trưng địa mạo giống với nhiều vùng khác nhưng rõ ràng, nó vẫn hơn hẳn so với bất kỳ khu vực nào trên thế giới. Hơn thế nữa, khu di sản Hạ Long thể hiện đầy đủ tính nguyên vẹn về các quá trình địa chất ở quy mô lớn. Mặc dù loài người đã cư trú ở khu vực này rất lâu, nhưng điều này không làm mất đi mà vẫn lưu giữ được đặc tính tự nhiên vốn có. Vịnh Hạ Long có thể được coi như là một Di sản có tháp Karst đá vôi rộng lớn và phát triển tốt nhất thế giới...”.